Το τίμημα μιας κοινωνίας που μαθαίνει να ζει με την αγωνία για το αύριο
Έχω την αίσθηση ότι τα τελευταία χρόνια έχουμε αρχίσει να φοβόμαστε ακόμη και όσα δεν έχουν συμβεί. Πριν προλάβουμε να διαχειριστούμε μια δυσκολία, πληροφορούμαστε για την επόμενη. Πόλεμοι, οικονομική αβεβαιότητα, γεωπολιτικές εντάσεις, φυσικές καταστροφές και προβλέψεις για ένα μέλλον που μοιάζει όλο και πιο απρόβλεπτο. Ανοίγουμε την τηλεόραση, διαβάζουμε τις ειδήσεις στο κινητό μας, ακούμε αναλύσεις και προσπαθούμε να καταλάβουμε τι από όλα αυτά μπορεί να επηρεάσει τη δική μας ζωή. Ο άνθρωπος που μέχρι χθες σχεδίαζε μια επαγγελματική αλλαγή ή το μέλλον της οικογένειάς του, σήμερα μπορεί να αναρωτιέται αν είναι συνετό να κάνει οποιοδήποτε σχέδιο. Πόσο έχει επηρεάσει αυτή η διαρκής αβεβαιότητα τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αποφασίζουμε και ζούμε;
Ο φόβος δεν είναι κάτι καινούργιο. Οι άνθρωποι φοβούνταν πάντοτε τον πόλεμο, την αρρώστια, την απώλεια, τη φτώχεια και το άγνωστο. Η διαφορά είναι ότι σήμερα ερχόμαστε αντιμέτωποι με έναν τεράστιο όγκο πληροφοριών, πολλές φορές χωρίς τον χρόνο να τις αξιολογήσουμε. Μια εικόνα από μια εμπόλεμη περιοχή, μια οικονομική πρόβλεψη ή ένα βίντεο που διαδίδεται στα κοινωνικά δίκτυα μπορούν μέσα σε λίγα λεπτά να γίνουν αντικείμενο χιλιάδων συζητήσεων. Η ταχύτητα της πληροφορίας μάς δίνει τη δυνατότητα να γνωρίζουμε περισσότερα από ποτέ. Δεν μας βοηθάει όμως πάντοτε να κατανοούμε καλύτερα όσα μαθαίνουμε. Όταν κάθε είδηση συνοδεύεται από την αίσθηση μιας επικείμενης απειλής, ο άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να αντιμετωπίζει το μέλλον με δυσπιστία.
Δεν θεωρώ ότι ο φόβος είναι ένδειξη αδυναμίας. Είναι μέρος της ανθρώπινης φύσης και μας προστατεύει. Μας προειδοποιεί όταν υπάρχει κίνδυνος και μας κινητοποιεί να πάρουμε μέτρα. Εκείνο που χρειάζεται να μας προβληματίσει είναι τι συμβαίνει όταν παύει να αποτελεί αντίδραση σε μια συγκεκριμένη απειλή και γίνεται η συνηθισμένη μας κατάσταση. Όταν ξυπνάμε με ανησυχία, περνάμε την ημέρα περιμένοντας μια δυσάρεστη εξέλιξη και κοιμόμαστε σκεπτόμενοι όσα ενδέχεται να συμβούν. Η παρατεταμένη ανησυχία μπορεί να επιβαρύνει τον ύπνο, τη συγκέντρωση, τη διάθεση και τις σχέσεις μας.
Ας σκεφτούμε και κάτι ακόμη. Πόσοι άνθρωποι έχουν σήμερα την πραγματική δυνατότητα να αισθάνονται ασφαλείς; Ένας εργαζόμενος που δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του, ένας γονιός που ανησυχεί για το μέλλον των παιδιών του, ένας ηλικιωμένος που προσπαθεί να καλύψει τις ανάγκες του ή ένας νέος που δεν γνωρίζει αν θα μπορέσει να αποκτήσει οικονομική ανεξαρτησία δεν φοβούνται χωρίς λόγο. Οι ανησυχίες τους συνδέονται με πραγματικές συνθήκες. Γι' αυτό με ενοχλεί η ευκολία με την οποία προτρέπουμε μερικές φορές τους ανθρώπους να σκέφτονται θετικά, σαν να αρκεί μια αλλαγή νοοτροπίας για να αντιμετωπιστούν προβλήματα με βαθιές κοινωνικές και οικονομικές αιτίες. Η προσωπική στάση έχει σημασία, αλλά δεν αντικαθιστά την ανάγκη για ασφάλεια, δικαιοσύνη και αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής.
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να αναγνωρίζουμε μια πραγματική δυσκολία και στο να ζούμε καθημερινά μέσα σε όλα τα πιθανά σενάρια για το μέλλον. Όταν ο φόβος κυριαρχεί στη σκέψη μας, μπορεί να περιορίσει τις επιλογές μας πολύ περισσότερο από όσο αντιλαμβανόμαστε. Αναβάλλουμε αποφάσεις, αποφεύγουμε αλλαγές, διστάζουμε μπροστά σε νέες ευκαιρίες. Μπορεί να παραμένουμε σε μια δουλειά που μας εξαντλεί, σε μια σχέση που δεν μας ικανοποιεί ή σε μια καθημερινότητα που μας στερεί τη χαρά, επειδή φοβόμαστε ότι οποιαδήποτε αλλαγή θα φέρει μεγαλύτερη ανασφάλεια. Η ανάγκη για προστασία μπορεί να γίνει τόσο ισχυρή, ώστε να μην επιτρέπουμε στον εαυτό μας να δοκιμάσει τίποτε διαφορετικό.
Ο φόβος επηρεάζει και τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους. Ένας άνθρωπος που ζει με συνεχή αγωνία μπορεί να γίνει πιο ευερέθιστος, πιο επιφυλακτικός ή να έχει μικρότερη αντοχή στις καθημερινές δυσκολίες. Η ένταση μεταφέρεται στην οικογένεια, στη σχέση με τον σύντροφο, στην επικοινωνία με τα παιδιά. Πολλές φορές πίσω από την υπερβολική ανάγκη ελέγχου υπάρχει ο φόβος της απώλειας. Πίσω από την καχυποψία υπάρχει η αγωνία μήπως πληγωθούμε. Πίσω από την απομάκρυνση μπορεί να βρίσκεται η προσπάθεια να προστατευτούμε από μια νέα απογοήτευση. Δεν σημαίνει ότι κάθε δύσκολη συμπεριφορά οφείλεται στον φόβο. Αξίζει όμως να εξετάζουμε τι κρύβεται πίσω από τις αντιδράσεις μας.
Με προβληματίζει ιδιαίτερα η επίδραση του φόβου στη συλλογική μας συμπεριφορά. Μια κοινωνία που αισθάνεται διαρκώς ανασφαλής μπορεί να γίνει πιο επιφυλακτική απέναντι στην αλλαγή, πιο καχύποπτη απέναντι στους άλλους και περισσότερο δεκτική σε απλουστευτικές εξηγήσεις. Όταν οι άνθρωποι αγωνιούν για το μέλλον τους, είναι φυσικό να αναζητούν βεβαιότητες. Όμως οι απόλυτες απαντήσεις δεν είναι πάντοτε σωστές. Η ανάγκη να αισθανθούμε ασφαλείς μπορεί να μας οδηγήσει να αποδεχτούμε μια πληροφορία που επιβεβαιώνει τους φόβους μας, χωρίς να εξετάσουμε αν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Μπορεί επίσης να περιορίσει τη διάθεσή μας να συμμετέχουμε στα κοινά, να διεκδικούμε ή να αναλαμβάνουμε πρωτοβουλίες.
Μια κοινωνία που φοβάται διαρκώς το αύριο κινδυνεύει να πάψει να διεκδικεί ένα καλύτερο σήμερα. Αυτή η σκέψη αξίζει ιδιαίτερη προσοχή. Όταν η μεγαλύτερη προσπάθεια ενός ανθρώπου είναι να προστατεύσει όσα έχει, μπορεί να μην του απομένει η δύναμη να διεκδικήσει όσα δικαιούται. Όταν η καθημερινότητα περιορίζεται στην προσπάθεια να ανταποκριθούμε στις υποχρεώσεις μας, η συμμετοχή στα κοινά, η κοινωνική προσφορά και η συλλογική διεκδίκηση μπορεί να περάσουν σε δεύτερη μοίρα. Δεν πρόκειται πάντα για αδιαφορία. Συχνά πρόκειται για εξάντληση. Και μια εξαντλημένη κοινωνία δυσκολεύεται να αξιοποιήσει τις δυνατότητές της.
Σε αυτή την πραγματικότητα, ο ρόλος της ενημέρωσης είναι καθοριστικός. Οι πολίτες έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν τι συμβαίνει στον κόσμο, ακόμη και όταν οι ειδήσεις είναι δυσάρεστες. Η δημοσιογραφία έχει υποχρέωση να ελέγχει, να ερευνά και να παρουσιάζει τα γεγονότα με ακρίβεια. Άλλο όμως η ενημέρωση και άλλο η διαρκής δραματοποίηση. Όταν κάθε εξέλιξη παρουσιάζεται ως προάγγελος καταστροφής και κάθε αβέβαιο ενδεχόμενο αποκτά τη βαρύτητα ενός βέβαιου γεγονότος, ο πολίτης δυσκολεύεται να αξιολογήσει τον πραγματικό κίνδυνο. Η υπεύθυνη ενημέρωση οφείλει να διαχωρίζει τα γεγονότα από τις εκτιμήσεις και τις τεκμηριωμένες προειδοποιήσεις από τις εικασίες. Δεν χρειάζεται να μας καθησυχάζει τεχνητά. Χρειάζεται να μας επιτρέπει να σκεφτόμαστε καθαρά.
Ευθύνη έχουμε και εμείς ως αποδέκτες της πληροφορίας. Πόσες φορές διαβάζουμε έναν τίτλο και σχηματίζουμε άποψη χωρίς να γνωρίζουμε ολόκληρο το γεγονός; Πόσες φορές μοιραζόμαστε μια ανησυχητική είδηση πριν ελέγξουμε την αξιοπιστία της; Και πόσες φορές αναζητάμε διαρκώς νέες πληροφορίες, πιστεύοντας ότι έτσι θα μπορέσουμε να προβλέψουμε όσα έρχονται; Η ανάγκη να γνωρίζουμε είναι ανθρώπινη. Δεν μπορούμε όμως να έχουμε απαντήσεις για τα πάντα. Η αβεβαιότητα αποτελεί μέρος της ζωής, όσο κι αν δυσκολευόμαστε να το αποδεχτούμε.
Θεωρώ ότι χρειάζεται να επανεξετάσουμε και τι εννοούμε όταν μιλάμε για ανθεκτικότητα. Δεν είναι ανθεκτικός ο άνθρωπος που δεν φοβάται ποτέ, ούτε εκείνος που υπομένει αδιαμαρτύρητα κάθε δυσκολία. Η ανθεκτικότητα συνδέεται με την ικανότητα να αναγνωρίζουμε την πραγματικότητα, να αναζητάμε λύσεις, να ζητάμε βοήθεια όταν τη χρειαζόμαστε και να συνεχίζουμε χωρίς να αρνούμαστε τα συναισθήματά μας. Έχει όμως και όρια. Δεν μπορούμε να απαιτούμε από τους ανθρώπους να γίνονται διαρκώς πιο ανθεκτικοί, ενώ οι συνθήκες γύρω τους γίνονται πιο πιεστικές. Μια κοινωνία που ενδιαφέρεται πραγματικά για την ευημερία των πολιτών της χρειάζεται να δημιουργεί τις προϋποθέσεις για μια αξιοπρεπή ζωή.
Αναρωτιέμαι μήπως έχουμε αρχίσει να αντιμετωπίζουμε τη ζωή περισσότερο ως μια σειρά κινδύνων που πρέπει να αποφύγουμε παρά ως μια διαδρομή που αξίζει να ζήσουμε. Αναβάλλουμε σχέδια μέχρι να βελτιωθούν οι συνθήκες. Περιμένουμε να αποκτήσουμε μεγαλύτερη οικονομική ασφάλεια, να σταματήσουν οι κρίσεις, να ξεκαθαρίσει το διεθνές περιβάλλον. Φυσικά χρειάζεται προγραμματισμός και προσοχή. Κανείς όμως δεν μπορεί να μας υποσχεθεί ότι θα υπάρξει μια εποχή χωρίς αβεβαιότητα. Αν περιμένουμε να εξαφανιστεί κάθε πιθανός κίνδυνος πριν επιτρέψουμε στον εαυτό μας να ζήσει, μπορεί να περάσουν χρόνια μέσα σε αυτή την αναμονή.
Δεν πιστεύω ότι η απάντηση βρίσκεται στην άρνηση του φόβου ή στην αδιαφορία απέναντι σε όσα συμβαίνουν. Χρειάζεται να ενημερωνόμαστε, να προετοιμαζόμαστε για πραγματικές δυσκολίες, να συμμετέχουμε στις κοινωνικές εξελίξεις και να απαιτούμε από τους θεσμούς να ανταποκρίνονται στις ευθύνες τους. Χρειάζεται όμως να προστατεύουμε και την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε, να αποφασίζουμε και να χαιρόμαστε όσα υπάρχουν στη ζωή μας. Να μην αντιμετωπίζουμε κάθε πρόβλεψη ως βεβαιότητα και να μην αφήνουμε την αγωνία για το μέλλον να καθορίζει όλες τις επιλογές του παρόντος.
Ο φόβος θα υπάρχει πάντοτε, γιατί η ζωή δεν προσφέρει απόλυτες εγγυήσεις. Το ζητούμενο δεν είναι να γίνουμε άνθρωποι που δεν φοβούνται, αλλά άνθρωποι που μπορούν να αναγνωρίζουν τον φόβο τους χωρίς να παραδίδουν σε αυτόν την κρίση και την ελευθερία τους. Και ως κοινωνία, έχουμε ανάγκη από κάτι περισσότερο από διαρκείς προειδοποιήσεις και καθησυχαστικές υποσχέσεις. Έχουμε ανάγκη από αξιόπιστη ενημέρωση, εμπιστοσύνη, ουσιαστική κοινωνική προστασία και τη δυνατότητα να σχεδιάζουμε το μέλλον μας με ρεαλισμό αλλά και ελπίδα.
Γιατί όσο ανησυχούμε για όλα όσα μπορεί να μας στερήσει το αύριο, αξίζει να αναρωτηθούμε. Πόσα από όσα κάνουν τη ζωή μας ουσιαστική τα στερούμαστε ήδη σήμερα, επειδή φοβόμαστε όσα δεν έχουν ακόμη συμβεί;
0 Σχόλια