Η ιστορία παραμένει θεμελιώδης πυλώνας της συλλογικής μνήμης. (Του Διαμαντή Θ. Βαχτσιαβάνου)

Μας θυμίζει ο Ισπανοαμερικανος φιλόσοφος George Santayana: «Όποιος δεν θυμάται το παρελθόν, είναι καταδικασμένος να το ξαναζήσει».

Σε κάθε τόπο όπου οι άνθρωποι τιμούν την ιστορία τους, υπάρχει ένα μνημείο, ένα μουσείο, κάτι που θυμίζει την τοπική μας ιστορία. Έχει σημασία να τιμούμε το γεγονός, χωρίς κομματικούς φερετζέδες, και αυτό έχει μεγάλη σημασία.

Η βασική διαφορά ανάμεσα σε ένα μουσείο ιστορίας που παρουσιάζει τα γεγονότα χωρίς κομματικό μανδύα και σε ένα μουσείο με κομματικό χρώμα εντοπίζεται στον στόχο της αφήγησης. Το πρώτο επιδιώκει την ιστορική αλήθεια, ενώ το δεύτερο την πολιτική καθοδήγηση!

Πιο συγκεκριμένα, το μουσείο χωρίς κομματικό μανδύα στοχεύει στην ανάδειξη της ιστορικής αλήθειας. Λειτουργεί ως χώρος γνώσης, έρευνας και στοχασμού. Ενθαρρύνει τον επισκέπτη να σκεφτεί κριτικά, να κατανοήσει το πλαίσιο της εποχής και να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα.

Το αντίθετο συμβαίνει σε ένα μουσείο «βαμμένο» με κομματικό χρώμα. Αυτό στοχεύει στη «δικαίωση» συγκεκριμένης κομματικής παράταξης, ιδεολογίας ή ηγεσίας. Λειτουργεί περισσότερο ως εργαλείο προπαγάνδας, στρατολόγησης ή πολιτικής ταυτότητας, επιχειρώντας να επιβάλει μια προκαθορισμένη αλήθεια!

Ένα αντικειμενικό μουσείο ιστορίας ενώνει την κοινωνία μέσα από τη γνώση του κοινού παρελθόντος, ενώ ένα κομματικά χρωματισμένο μουσείο συχνά συντηρεί και μεταφέρει τα πάθη και τους διχασμούς του παρελθόντος στο παρόν!

Ξεκινήσαμε έτσι τον προβληματισμό μας για τη διαφορά μεταξύ ενός στρατευμένου και ενός ελεύθερου μουσείου! Στο ζύγι, το «Μουσείο της Μάχης του Γαλατά» (Χανιά/Κρήτη) και, ως γενικότερο παράδειγμα προβληματισμού, τα μουσεία που παρουσιάζουν την τοπική ιστορία μέσα από ένα συγκεκριμένο κομματικό ή ιδεολογικό πρίσμα.

Για τη δεύτερη περίπτωση, πρέπει να διευκρινίσουμε πως η διαμόρφωση ενός τέτοιου μουσειακού χώρου μπορεί να είναι αποτέλεσμα παλαιότερων επιλογών και αντιλήψεων, χωρίς να σημαίνει ότι οι σημερινοί διαχειριστές φέρουν απαραίτητα την ευθύνη γι’ αυτές. Το αν μπορεί να αλλάξει η δομή και ο τρόπος παρουσίασης των εκθεμάτων είναι ένα ζητούμενο, ώστε να μπορέσει να γίνει αποδεκτός από ευρύτερες κοινωνικές ομάδες.

ΠΑΜΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗ…

Στην κεντρική πλατεία του Γαλατά Χανίων υπάρχει η «Οδός Νεοζηλανδών Πολεμιστών» και στο γωνιακό κτίριο το «Μουσείο της Μάχης του Γαλατά».

Εντοιχισμένη πλάκα μάς πληροφορεί: «Χρηματοδότηση: Οικογένεια Εμμανουήλ Δημ. Γερογιάννη».

Αναζητήσαμε τον «κλειδούχο» του μουσείου, τον βρήκαμε και μας ξενάγησε στο διώροφο μουσείο!

Ο ξεναγός ξεκίνησε με τη φράση: «Οι Κρητικοί στον Γαλατά — ο λαός στη μάχη».

Η Μάχη της Κρήτης αποτελεί μία από τις πλέον χαρακτηριστικές περιπτώσεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, κατά την οποία ο άμαχος πληθυσμός αντέδρασε άμεσα και μαζικά στη στρατιωτική εισβολή, λειτουργώντας ως ουσιαστικός πολλαπλασιαστής ισχύος για την άμυνα.

Συνέχισε ο ξεναγός την αφήγηση: Άνδρες και γυναίκες, ακόμη και παιδιά, εξοπλίστηκαν με κυνηγετικά όπλα, παλαιά στρατιωτικά τυφέκια ή αυτοσχέδια μέσα και πολέμησαν!

Επιτέθηκαν σε αλεξιπτωτιστές κατά την κάθοδό τους, έστησαν ενέδρες σε μικρές γερμανικές ομάδες, κατέλαβαν και χρησιμοποίησαν γερμανικά όπλα και πυρομαχικά. Παρείχαν πληροφορίες, τρόφιμα και νερό, βοήθησαν στη μεταφορά τραυματιών και συμμετείχαν σε νυχτερινές επιχειρήσεις εκκαθάρισης!

Το τίμημα υπήρξε βαρύ. Πολλοί κάτοικοι του Γαλατά σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια των μαχών και των βομβαρδισμών, ενώ τα αντίποινα υπήρξαν σκληρά. Η δράση τους άφησε βαθύ αποτύπωμα στη μνήμη της Μάχης της Κρήτης!

Ο Γαλατάς αποτέλεσε κομβικό σημείο για τις συμμαχικές δυνάμεις στον δυτικό τομέα των Χανίων. Η περιοχή κάλυπτε τον άξονα προς την πόλη των Χανίων και λειτουργούσε ως προκεχωρημένη γραμμή συγκράτησης της γερμανικής προέλασης.

Στόχος των γερμανικών δυνάμεων ήταν η γρήγορη κατάληψη των Χανίων και η δέσμευση ισχυρών συμμαχικών μονάδων, ώστε να διευκολυνθεί η κύρια επίθεση εναντίον του αεροδρομίου του Μάλεμε.

Η επίθεση άρχισε το πρωί της 20ής Μαΐου 1941, μετά από έντονο βομβαρδισμό, με ρίψεις αλεξιπτωτιστών και προσγειώσεις ανεμοπτέρων στην κοιλάδα της Αγιάς και γύρω από τον Γαλατά!

Μετά την αποφασιστική άμυνα Νεοζηλανδών, Άγγλων, μονάδας του Ελληνικού Στρατού και ντόπιων μαχητών, οι Γερμανοί δεν κατόρθωσαν να καταλάβουν τον Γαλατά τις πρώτες ημέρες της μάχης, σύμφωνα με τον αρχικό σχεδιασμό τους!

Παρούσες στη μάχη ήταν και οι γυναίκες, που πήραν ενεργό μέρος στις συγκρούσεις, ακόμη και σε μάχες σώμα με σώμα. Στον αγώνα συμμετείχε ενεργά ο πληθυσμός της γύρω περιοχής και ιδιαίτερα οι κάτοικοι του χωριού Σκινές!

Το μουσείο έχει στόχο να αφηγηθεί τη Μάχη της Κρήτης, τα γεγονότα στον Γαλατά και τις γύρω περιοχές, μέσα από τα ίχνη που άφησαν πίσω τους οι άνθρωποι που τα έζησαν!

Με προεδρικό διάταγμα ονομάστηκαν «Μαρτυρικά Χωριά» οι οικισμοί που υπέστησαν μαζικές εκτελέσεις και καταστροφές κατά την περίοδο της Κατοχής (1941-1944). Μόνο στην Κρήτη έχουμε 42 «Μαρτυρικά Χωριά» και μεταξύ αυτών τον Γαλατά και τον Σκινέ!

Εντυπωσιακή η αφήγηση των γεγονότων από τον ξεναγό του μουσείου! Δεν αποφύγαμε τον πειρασμό να ρωτήσουμε αν ποτέ δόθηκε πολιτικό χρώμα ή αν υπήρξε κομματική εκμετάλλευση στην επική αυτή μάχη.

ΠΟΤΕ δεν υπήρξε αυτό!

Το μουσείο είναι ελεύθερο και όχι στρατευμένο!

Ιστορία με κομματικό μανδύα θεωρείται προπαγάνδα, και εδώ φαίνεται πως έχουν ξεπεράσει αυτό το δίλημμα!

Η Μάχη της Κρήτης αποτελεί μέρος της ακομμάτιστης μνήμης και τιμάται από όλους, χωρίς κομματική εκμετάλλευση!

ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΔΙΑΚΥΒΕΥΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΜΝΗΜΗΣ

Το παράδειγμα του Γαλατά μάς δίνει την ευκαιρία να εξετάσουμε ένα ευρύτερο ζήτημα: Πόσο ελεύθερα και αντικειμενικά παρουσιάζεται η ιστορία σε ορισμένα μουσεία;

Υπάρχουν μουσεία που, αντί να λειτουργούν αποκλειστικά ως χώροι ιστορικής γνώσης, διατηρούν εκθέματα, φωτογραφίες και αφηγήσεις που παραπέμπουν σε συγκεκριμένες κομματικές παρατάξεις ή ιδεολογικές κατευθύνσεις. Σε τέτοιες περιπτώσεις, δημιουργείται εύλογα το ερώτημα αν η παρουσίαση της ιστορίας υπηρετεί την επιστημονική έρευνα και την πολυφωνία ή αν αναπαράγει αντιλήψεις και διαχωρισμούς μιας άλλης εποχής.

Αυτό, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι κάθε μουσείο που φιλοξενεί πολιτικά ή ιδεολογικά φορτισμένα εκθέματα είναι αυτομάτως προπαγανδιστικό. Το κρίσιμο ζήτημα είναι ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζονται τα γεγονότα, αν υπάρχει ιστορική τεκμηρίωση, αν αναδεικνύονται διαφορετικές οπτικές και αν δίνεται στον επισκέπτη η δυνατότητα να διαμορφώσει ελεύθερα τη δική του κρίση.

Η ιστορική μνήμη δεν πρέπει να γίνεται εργαλείο πολιτικής επιρροής ούτε να εγκλωβίζεται σε μονοδιάστατες αφηγήσεις. Τα μουσεία οφείλουν να εξετάζουν κριτικά το παρελθόν, να παρουσιάζουν τα γεγονότα με τεκμηρίωση και να αφήνουν ανοιχτό τον δρόμο για τον προβληματισμό και τον διάλογο.

Εν κατακλείδι, το διακύβευμα είναι η ίδια η ελευθερία της σκέψης μας.

Ένα μουσείο χωρίς κομματικό μανδύα σέβεται τον επισκέπτη ως αυτόνομο πολίτη, αφήνοντάς τον να κρίνει και να συμπεράνει. Ένα στρατευμένο μουσείο, αντίθετα, κινδυνεύει να τον αντιμετωπίζει ως οπαδό, επιβάλλοντάς του μια έτοιμη κομματική γραμμή, με εργαλείο την προπαγάνδα και την επιλεκτική μνήμη.

Η ιστορία δεν ανήκει σε κανένα κόμμα και σε καμία παράταξη.

Αν θέλουμε τα μουσεία μας να είναι φάροι και όχι αποθήκες κομματικών μηνυμάτων, οφείλουμε να διεκδικούμε την αντικειμενικότητα και να απορρίπτουμε κάθε απόπειρα εργαλειοποίησης του κοινού μας παρελθόντος!

Η ποιότητα της δημοκρατίας μας αντανακλάται και στα μουσεία μας. Ας επιλέξουμε εκείνα που ανοίγουν το μυαλό και όχι εκείνα που επιβάλλουν δόγματα!

Επειδή η αυθεντική ιστορία γράφεται μέσα από τις πράξεις των απλών ανθρώπων και δεν μπορεί να περιορίζεται στις ιδεολογικές γραμμές των κομμάτων.

Στο παράδειγμα του Γαλατά λέμε ΝΑΙ στην ακομμάτιστη ιστορική μνήμη, στην επιστημονική τεκμηρίωση και στην ελευθερία της σκέψης!